Статья посвящена созданию системы генерирования и аккумулирования электрической энергии электрохимическим методом, в автономной парусной ветровой электростанции (ПВЭС) с качающимся парусом. В статье ставится цель создать эффективную электрохимическую систему аккумулирующую энергию, вырабатываемую ветровой парусной электростанцией, имеющей в своем составе шесть 3-х фазных синхронных генераторов переменного электрического тока. При этом на основе анализа существующих в ветроэнергетике решений, рассматривается случайный характер ветровой нагрузки, а также проблемы взаимодействия нескольких источников генерации энергии с различной реальной производительностью. Для решения поставленной задачи была создана принципиальная схема системы генерирования и аккумулирования электрической энергии, основанная на преобразовании переменного генерируемого тока в постоянный и дальнейшее параллельное соединение на общую шину с электрохимическими вторичными элементами. Эта система обеспечивает потребителя переменным электрическим током требуемой мощности за счет применения инвертора. На основе разработанной схемы создана экспериментальная система генерирования и аккумулирования, содержащая подсистему автоматической защиты аккумуляторов от глубокого разряда. Проведены испытания экспериментальной системы на возможность функционирования. Результаты испытания показали, что разработанная система генерирования и аккумулирования может быть использована в созданном опытном образце парусной ветровой электростанции

10.48081/HZRF2560

2025

Выпуск 3

The article discusses the possibility of using ash from coal combustion at GRES-2 in the Pavlodar region to obtain ash-soil composite materials designed to strengthen the foundations of highways. The purpose of the study is to develop the composition of ash soil material with high physical, mechanical and operational characteristics. Within the framework of the study, the tasks were set to study the regularities of the formation of the structure of the material, as well as to develop the technology of its manufacture. The theoretical and practical significance of the work lies in the possibility of reusing industrial waste, reducing the environmental burden and the cost of building road infrastructure. A review of domestic and foreign literature on the use of fly ash in the construction industry was also carried out. Particular attention in the literature review was paid to studies carried out in Kazakhstan, where there are significant volumes of ash waste from thermal power plants and state district power plants, especially in regions with a developed energy industry, such as Pavlodar, Karaganda and East Kazakhstan regions. The results of the analysis show the relevance of processing ash into building materials in order to improve the environmental and economic efficiency of road construction.

10.48081/NILE8865

2025

Выпуск 3

Мақалада автор жүк көтергіш механизмдер (ЖКМ) үшін, атап айтқанда дәстүрлі соңғы ажыратқыштарға балама болып табылатын көпір краны үшін әзірленген ресурс үнемдеу құрылымын ұсынады. Зақымданудан электр қондырғыларына арналған ресурс үнемдейтін құрылғылар мен конструкцияларды жасау өткен ғасырдың ортасында басталған, ол бүгінгі күні де өзекті болып қалады. Көтеру-тасымалдау машиналары (КТМ) көтеріп-тасымалдау, тиеп түсіру, құрылыс-монтаж жұмыстарында жəне өндірісті механизацияландыру мен автоматтандырудың аса тиімді жабдығы ретінде халық шаруашылығының əртүрлі саласында, соның ішінде өнеркəсіпте, құрылыста, көлікте, тау-кен, металлургия, машинажасау салаларында кеңінен таралған. Осы салалардың барлығында жалпы қолданыстағы көтеру-тасымалдау машиналарының көп түрлері пайдаланылады. Олар тасымалданатын жүктердің түрлері мен жалпы қасиеттерінің ерекшеліктерімен сипатталады, сонымен қатар өндірістің кез келген саласында тасымалданатын жүктердің тасымалдау траекториясы мен геометриялық формасына байланысты қабылданады. Ондай машиналарды қолдану ауыр қол жұмыстарын жеңілдетеді, еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы геркондағы конструкцияларды құру теориясын одан әрі дамытудан тұрады. Әртүрлі режимдердегі және көпірлі кранның нүктелеріндегі магниттік өрістердің индукциясын негізге ала отырып, оның элементтерінің орын ауыстыруын бақылау операцияларын орындайтын альтернативтік конструкцияны іске асыру толығымен орындалатыны көрсетілген. Мұндай конструкцияда шеткі ажыратқыштар пайдаланылмайды, ал олардың орнына геркон пайдаланылады. Ол тұрақты магнитпен жасалатын магнит өрісіне әрекет ете отырып, бір мезгілде ток датчигі және өлшеу құрылғысы рөлінде әрекет етеді. Магниттік өрісті қабылдау үшін герконды рұқсат етілген минималды қашықтықты сақтай отырып, тұрақты магнитке жақын орнатады. Зерттеудің мақсаты көпір кранының мысалында басқа жүк көтергіш механизмдерге қолдануға болатын, герконда орындалған жаңа ресурс үнемдейтін қорғанысты әзірлеу болып табылады.

10.48081/LKOF1047

2025

Выпуск 3

Мақалада жел қондырғысының техникалық жағдайын бақылауға арналған жел турбинасы эмуляторын модельдеу және әзірлеу мәселесі қарастырылады. Энергетикалық жабдықтардың жұмысын сенімді түрде бағалау мен диагностика жүргізу үшін нақты жұмыс режимдерін шынайы бейнелейтін модельдер қажет. Осы мақсатта ұсынылған эмулятор жел турбинасының динамикалық мінез-құлқын сипаттайтын математикалық модельдерге негізделген. Жүйенің архитектурасы, бағдарламалық іске асыру әдістері, сондай-ақ әртүрлі жұмыс режимдеріндегі моделдеу нәтижелері келтірілген. Зерттеу нәтижелері жел энергетикалық жүйелерінде ақауларды ерте анықтау, техникалық қызмет көрсетуді оңтайландыру және жалпы жүйе сенімділігін арттыруға мүмкіндік беретін құралдарды әзірлеу тұрғысынан практикалық құндылыққа ие.

10.48081/RMYJ8613

2025

Выпуск 3

В процессе эксплуатации электрических машин высокого напряжения под воздействием номинального напряжения различного вида перенапряжений на изоляции обмоток статора возникают частичные разряд. Частичные разряды, как правило, являются следствием появления дефектов возникающих в изоляции статора электрических машин при ее изготовлении или в результате эксплуатации. Они с течением времени разрушают молекулярные структуры изоляции и вызывают ее нагрев. При этом скорость разрушения изоляции зависит от вида изоляции и ее свойств и может продолжаться от нескольких месяцев до нескольких лет. На практике для защиты изоляции от поверхностных ЧР поверхность обмоток статоров покрывают полупроводящим покрытием. Однако достаточно часто причинами образования ЧР в обмотке изоляции статора с неповрежденной изоляцией являются поверхностное загрязнение обмотки статора, а также появление на ней влажности. В связи с этим в статье рассмотрены такие разделы этого явления как природа возникновения частичного разряда, причины возникновения, их типы, внутренние разряды, внутренние расслоения, а также отслоения от проводника, разряды в лобовых частях и разряды в пазу, электропроводящие частицы, их признаки, параметры и последствия частичных разрядов.

10.48081/BXYE1381

2025

Выпуск 3

Бұл ғылыми мақалада кілттік коммутаторларды қолдану арқылы синусоидалық кернеу мен шығыс тогының сапасын жақсарту мәселесі қарастырылады. Көпсатылы инвертордың транзисторлары үшін кілттік коммутация бұрыштарын таңдау, олардың бұрмалану коэффициентін төмендету және шығыс кернеуінің синусоидалық формаға барынша жақын болуын қамтамасыз ету мәселелері зерттелді. Сонымен қатар, бұрмалану коэффициентін (THD) төмендету мақсатында коммутация бұрыштарын есептеудің әртүрлі әдістері талданып, зерттелді. Әр әдіс бойынша есептеулер жүргізіліп, нәтижелері салыстырмалы түрде бағаланды. Талдау нәтижесінде тек негізгі ауысу бұрыштарын анықтау қажеттігі анықталды. Транзисторлардың ауысу бұрыштарын есептеу әдістері зерттеліп, олардың ішінде Тең фазалық әдіс (EP), Жартылай эквивалентті фаза әдісі (HEP), Жартылай биіктік әдісі (HN), Тікелей жіберу әдісі (FF) сияқты тәсілдер қарастырылды. Айнымалы ток жүйелерінде қолданылатын негізгі факторлар мен белгілер сарапталды, ал деңгей санына қарай бұрыштар есептелді. Ұсынылған әдістемеге жан-жақты талдау жасалып, оның MATLAB/Simulink бағдарламасындағы маңызды ерекшеліктері зерттелді. Көпсатылы инвертордың транзисторлық кілттері MATLAB/Simulink ортасында модельденді. Бұл мақалада зерттеулер Қазақстан Республикасы Жоғары Білім және Ғылым министрлігінің 2023-2025 жылдарға арналған Ғылыми және ғылыми техникалық жобалар бойынша ғылыми зерттеулерді гранттық қаржыландыру аясында жүзеге асырылған. Жоба тақырыбы: АР19679602 «Жиілік ауысуы жоғары және жоғары кернеуді түрлендіру коэффициенті бар инвертормен қос мақсатты байланыстыратын біріктірілген мультикоптер платформасын жасау» қаржыландыру тақырыбы бойынша жасалған.

https://doi.org/10.48081/WFEC5075

2025

Выпуск 2

Мақалада жылу энергетикалық қондырғыларда отын ретінде өсімдік тектес органикалық қалдықтарды пайдалану әлеуетін бағалау келтірілген. Экономикалық дамыған елдерде ауыл шаруашылығы қалдықтарын пайдалануға талдау жасалды. Сондай-ақ, Қазақстанның, атап айтқанда Павлодар облысының ауыл шаруашылығы ресурстары бойынша әлеуетті бағалау жүргізілді. Қазақстанда өсімдік тектес органикалық қалдықтардың көлемі мен алуан түрлілігі бойынша талдау жүргізілді. Қазақстанның ауыл шаруашылығы қалдықтары бойынша статистикалық деректер келтірілген. Сонымен қатар, Павлодар облысында өнеркәсіптік ауқымда түзілетін ауыл шаруашылығы қалдықтары бойынша әлеуетті салыстырмалы бағалау жүргізілді. Бүгінгі таңда Қазақстан қайталама шикізаттың айтарлықтай қорына (әлеуетіне) ие. Өсімдік тектес органикалық қалдықтарды отын ретінде пайдалану мүмкіндігі жоғары, өйткені оның жылулық құндылығы көмірдің жылулық құндылығымен салыстырылатын, күлдің аздығы және қоршаған ортаға аз шығарындылары бар. Дәнді дақылдарды, әсіресе қарақұмықты өсіру және өңдеу кезінде жеміс қабықтары (қабық, жыныс), ұн (кебек), сабан сияқты тонна қалдықтар пайда болады. Әдетте, бұл қалдықтар егістікте қалады немесе өртеледі. Мақалада жылу энергетикасында өсімдік тектес ауылшаруашылық қалдықтарын отын ретінде пайдалану перспективалары қарастырылады. Ауыл шаруашылығы қалдықтарын пайдалана отырып жылу генерациялау үшін отынды жағу үшін қолда бар қазандық қондырғыларын пайдалану мүмкіндігіне бағалау жүргізілді.

https://doi.org10.48081/KEJU8719

2025

Выпуск 2

Бұл мақалада жоғары ретті бұзылу бақылаушысы (HODO) арқылы сырғымалы режим әдісіне (SMC) негізделген тұрақты магнитті синхронды қозғалтқыштар (PMSM) үшін жақсартылған басқару жүйесі ұсынылған. Мұндай жүйе жүктеме моментінің ауытқуы сияқты сыртқы жағдайларды өзгерту кезінде қозғалтқыш жылдамдығын дәл және дәйекті түрде реттеуге арналған. HODO бақылаушысы пайда болатын бұзылуларды тиімді бағалау мен болжауда шешуші рөл атқарады. Содан кейін HODO бойынша есептелген бұзылулар жылдамдықты басқару циклінде өтеледі, жүйе тұрақтылығын арттырады және қозғалтқыш жұмысына сыртқы әсерлердің теріс әсерін азайтады. Өтпелі өнімділікті жақсарту үшін қосымша әдіс – Switched Output Feedback Control (SOFCL) болып табылады. HODO ұштастыра отырып, бұл шешім жүйеге біліктің бұрыштық орнын қадағалауда жоғары өнімділік пен дәлдікке қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сынақ SOFCL және HODO бірге пайдалану қозғалтқыштың стандартты сипаттамаларында жүйенің өтпелі реакциясын 70,44%-ға жақсартатынын көрсетті. Сайып келгенде, ұсынылған басқару жүйесі жоғары дәлдікті, беріктікті және жақсартылған өтпелі реакцияны қамтамасыз етеді, бұл оны ауыспалы жүктеме жағдайларында және басқа сыртқы кедергілер кезінде PMSM өнімділігін жақсарту үшін перспективалы шешім етеді.

https://doi.org/10.48081/GMHA1897

2025

Выпуск 2

Железная дорога является важной частью инфраструктуры общественного транспорта в Казахстане. Железнодорожные сети и услуги представляют собой транспортную систему, удовлетворяющую постоянно растущий спрос на пассажиро и грузоперевозки. Применение такой системы в суровых условиях эксплуатации и нагрузки делает их более вероятными к износу и поломке. Следовательно, постоянный качественный и своевременный контроль за состоянием железнодорожных путей является ключом к успеху в обеспечении безопасности железнодорожных сооружений. Также снижаются затраты на их техническое обслуживание. В современном мире оптоволоконные датчики стали широко использоваться для мониторинга состояния определенных структур. На сегодняшний день в соответствии с физическими характеристиками такие датчики имеют небольшой размер, легкий вес, устойчивы к электромагнитным помехам и коррозии. Волоконно-оптические датчики в режиме реального времени позволяют предотвратить механические проблемы, возникающие на железнодорожных путях. В данной статье рассматриваются основные понятия о волоконно-оптических датчиках, принципы работы, преимущества и недостатки применения в железнодорожной отрасли, инновационные возможности волоконно-оптических технологий и перспективы будущего применения. Также оценивается эффективность использования датчиков, созданных на основе волоконных Брэгговских решеток

https://doi.org/10.48081/ZTOD8461

2025

Выпуск 2

Атмосфералық суды жинау (AСЖ) құрылғылары бүкіл әлемде су тапшылығы проблемасын жеңудің тиімді әдстерінің бірі. Атмосфералық суды жинау (AСЖ) құрылғылары су тапшылығымен күресуде маңызды рөл атқара алады. Олар ауадағы ылғалды суға айналдырып, оны тұтынуға жарамды етеді. Бұл технология әсіресе сусыз немесе су тапшылығы бар аймақтар үшін айрықша маңызды. АСЖ жүйелері негізінен конденсация принципіне негізделген, яғни олар ауадан су буын жинап, оны сұйық күйге келтіреді. Атмосфералық суды жинаудың бірнеше әдісі бар, соның ішінде ауа фильтрациясы мен конденсациялау арқылы су жинау әдістері кең таралған. Осы құрылғылардың арқасында тұрғындар ішуге жарамды таза ауыз су алуға қол жеткізе алады, бұл әсіресе дамушы елдер мен су тапшылығын сезініп отырған аймақтар үшін пайдалы болып табылады. АСЖ технологиясының тез дамуы әрі кеңе таралуы әр түрлі үй шаруашылығында, ауыл шаруашылығында АСЖ машиналарын енгізуге айтарлықтай ықпал етеді және өнеркәсіпте қолдана алады. Ауадан су өндіретін атмосфералық суды өндіру технологиялары әлі күнге дейін пайдаланылмаған және бұл мәселені шешудің жаңа балама нұсқасы болуы мүмкін. Дегенмен, бұл технологиялар энергияны көп қажет етеді, бұл олардың өндірісте кеңінен таралуын шектейді. Әртүрлі технологиялардың өнімділігі олардың маңызды өнімділік параметрлері, шектеулері мен жетістіктері тұрғысынан жинақталған және салыстырылған. Осы технологиялардың өсуін тежейтін кейбір өзекті мәселелердің технологиялық шешімдері де анықталып, талқыланады. Осылайша, атмосфералық суды өндіруді зерттеу және оны су тапшылығының мүмкін болатын шешіміне айналдыру үшін үлкен мүмкіндіктер бар. Сондықтан, бұл мақала жаңалығы ретінде қол жетімді технологияларды, зерттеуге және техникалық түсінік беруге бағытталған.

https://doi.org/10.48081/JXZC9924

2025

Выпуск 2